Parafia Kościoła Najświętszego Serca Jezusowego w Pampelunie

Napisane w sierpniu 2019sierpniu 2025 przez Fco Javier Zubiaur Carreño

Kontekst historyczny

Dekret kanoniczny powołujący parafię został podpisany 1 marca 1979 roku przez arcybiskupa archidiecezji Pampeluny, pana José María Cirardę Lachiondo. Działalność parafii rozpoczęła się tymczasowo 17 dni później, w wynajętym lokalu na pierwszym piętrze Plaza Félix Huarte numer 7, gdzie funkcjonowała przez pięć lat. Kamień węgielny obecnego kościoła parafialnego położono 23 kwietnia 1983 roku, a jedenaście miesięcy później, 11 marca 1984 roku, nowa świątynia została konsekrowana jako ostateczna siedziba naszej parafii, wybudowana na działce o powierzchni 750 m2 obok Frontón de López w dzielnicy Iturrama, przy ulicy Serafín Olave 21.

Parafia została wydzielona z parafii Corpus Christi, wraz z sąsiednimi parafiami San Francisco de Asís i Santa Vicenta María, w wyniku rozwoju urbanistycznego zachodniej części miasta i dla duszpasterskiej obsługi około 9 200 wiernych mieszkających w 2 300 domach na obszarze pomiędzy ulicami Sancho el Fuerte a Avenida de Navarra, obejmującymi ulice Esquíroz, Iñigo Arista, Serafín Olave, Iturrama, Pedro I, Alfonso el Batallador oraz plac Félix Huarte.

Elewacja kościoła i domu parafialnego Najświętszego Serca Jezusowego (Źródło: Diario de Navarra)

Świątynię zaprojektował architekt Miguel Tomás Arrarás Urdániz, autor pobliskiego kościoła św. Jana Bosko w dzielnicy Abejeras, otwartego w tym samym roku, z którym dzieli cechy funkcjonalne. Generalnym wykonawcą była firma ACR, a nadzór budowlany sprawowali Martín Aranguren i Sebastián Zalguizuri.

Koszt budowy wyniósł około 50 milionów peset, z czego Arcybiskupstwo przekazało 10 milionów ze wspólnego funduszu parafialnego oraz 4 miliony zebrane od wiernych. Apostolstwo Modlitwy, które inicjowało budowę pomnika Najświętszego Serca Jezusa i prowadziło składki na ten cel, przekazało parafii 600 tysięcy peset. Do tego dochodził koszt zbycia tymczasowej siedziby parafii, a pozostałą sumę pokryły składki wiernych.

Procedury uzyskania pozwolenia na budowę od Urzędu Miasta były trudne, ale dzięki wytrwałości pierwszego proboszcza, pana Agustína Garcíi Larraguety, który wdał się nawet w proces sądowy o uchylenie opłaty urbanistycznej nałożonej na parafię w kwocie 1 785 620 peset, uzyskał pozytywne orzeczenie Sądu Administracyjnego Nawarry w kwietniu 1985 roku.

Od początku wierni i duchowni (współpracował z panem Jesús Recalde Alzórriz) uzgodnili ideologię parafii jako wspólnoty małych wspólnot w atmosferze serdeczności, sprzyjającej odpowiedzialnemu współuczestnictwu w życiu parafii; z centrum na Jezusie Zmartwychwstałym, w formie radosnego życia wiary wobec dobrej nowiny o zbawieniu; oraz jako wspólnoty misyjnej solidarnej z cierpiącymi zgodnie z pragnieniami Jezusa wyrażonymi w Jego Słowie.

Zespół architektoniczny

Składa się ze świątyni i przylegającego domu parafialnego. Kościół ma powierzchnię 500 m2. Jest jednonawowy o kształcie wachlarza, zgodnie z normami liturgicznymi po Soborze Watykańskim II, sprzyjającymi uczestnictwu wiernych w Mszy Świętej, lekko pochylony, z miejscem dla 500 osób rozmieszczonych w ławkach, oraz małą kaplicą do codziennego użytku, którą można połączyć z głównym pomieszczeniem parafii poprzez przesuwane drzwi w dni o większej frekwencji. W kaplicy znajdują się konfesjonały oraz zakrystia. Innowacją jest wyodrębnienie dwóch małych sal przy wejściu do świątyni, oddzielonych od głównej nawy szklanymi przegrodami, przeznaczonych dla rodzin z małymi dziećmi. Ściany łączą gładź malowaną z widoczną brązową cegłą, tworzącą fasadę, kontrastując z polerowanym terazzo posadzki. Sufit maskuje instalacje elektryczne metalowa konstrukcja stylizowana na strop kasetonowy, którego nachylenia łączą się w świetliku o przekroju kołowym dostarczającym światło ołtarzowi pod spodem; z zewnątrz świetlik zwieńczony jest krzyżem. Kościół oświetlają także witraże w oknach od strony zewnętrznej.

Przy kościele znajduje się czteropiętrowy budynek parafialny. Na parterze mieszczą się trzy księżyce biura, na pierwszym i drugim piętrze sale spotkań z wiernymi, katechezy i różne grupy, a na trzecim piętrze kwatery dla księży pełniących posługę duszpasterską.

Wejścia do budynków są chronione – kościół zadaszeniem, a dom parafialny portykiem.

Parafię z zewnątrz oznaczają dwie krzyże zaprojektowane przez parafianina Alfredo Díaz de Cerio, umieszczone na wschód i południe, z drugą krzyżem nakładającym się na oznaczenia zespołu parafialnego, wykonane z aluminium lakierowanego.

Ozdoba zewnętrzna

Do atrakcyjnego kontrastu masy kościoła z domem parafialnym, rytmiczności okien i małego krzyża na świetliku, dołączają wspomniane krzyże zaprojektowane w 1984 i wykonane dwa lata później z blachy corten (od strony zachodniej) oraz aluminium (południowa, późniejsza), składane, spawane i malowane na matową czerń, lekkie i podświetlone od tyłu, o wymiarach 600 x 400 cm.

Obie są krzyżami łacińskimi o zmiennym rytmie: wydłużenia i skrócenia ramion, materia i pusta przestrzeń w liniach, rozjaśnienie poziomych linii w kontraście do wznoszącej się pionowości osi długiej, a tylne podświetlenie elektryczne ożywiające pustki nocą, wysmuklające profile i wywyższające symbol delikatnym mistycyzmem, tworząc sugestywny „fotograficzny” efekt obecności i sugestii krzyża, co nadaje temu chrześcijańskiemu symbolowi znaczącą wartość.

Według artysty, w realizacji starał się połączyć tradycję z nowoczesnością, aby podkreślić charakter chrześcijańskiej świątyni w budynku uprzednio jedynie umiarkowanie związanym z kultem religijnym. Po umieszczeniu krzyży dodano u ich podstawy napis dużymi literami PARROQUIA / DEL CORAZÓN DE JESÚS (w którego projekt nie był zaangażowany Díaz de Cerio), wykonany przez firmę Luminosos Arga Digital. Był to krzyż zaprojektowany z myślą o nowoczesnej, kształtującej się dzielnicy młodych małżeństw, z pewnym poziomem kultury, otwartych na nowoczesną koncepcję krzyża na tradycyjnym tle cegły. Krzyż zrozumiały dzięki klasycznemu projektowi (poziomo + pionowo), ale też z elementem odnowy, z artystycznym akcentem przywodzącym na myśl chłodne formy geometryczne (rosyjski suprematyzm Malevicha i architektoniczny racjonalizm) oraz osobistą pracę navarryjskiego architekta Víctora Eúsy, który reflektował nad dwoma swoimi emblematycznymi dziełami (seminarium i kościół Braci Paúlów) dotyczącej możliwości ekspresji krzyża w połączeniu z cegłą i znaczenia krawędzi w grze formą. Efekt to krzyż lekki, rytmiczny, zmieniający wygląd — można powiedzieć, że ma dwa oblicza: dzienne i wieczorne oraz nocne — rzucający cień na mur dzięki silnej perspektywie alejki.

W wszechstronnej twórczości Alfredo Díaz de Cerio, malarza, rzeźbiarza, ceramika i poety, znak krzyża był jednym z motywów ikonograficznych, które go najbardziej fascynowały i które wykonywał różnymi technikami i stylami. W malarstwie najczęściej stosował ekspresjonizm utrwalający gest lub skręt ciała z powodu bólu męki, choć inne wersje są głęboko poetyckie. Już w 1968 roku namalował jeden z pierwszych swoich Ukrzyżowań, do których potem dołączyły dziesiątki, zazwyczaj w małym formacie, które lepiej wyrażały istotę — dla niego ducha — aż do początku XXI wieku, kiedy stworzył serię Chrystusów unoszących się na rozmytych horyzontach. Krzyż był także obecny w jego twórczości literackiej, wyraźnie — napisał poetycki Via Crucis w 1969 roku — lub pośrednio przez wezwania do Boga, wyrażające jego poszukiwanie Absolutu.

Wizerunki kultu i wystrój wnętrza

Witraże na zewnętrznych ścianach kościoła i mozaika ołtarza to dzieła zamówione przez parafię u Domingo Iturgáiza, artysty dominikańskiego. Ukazują pełną ikonografię najważniejszych momentów Historii Zbawienia: stworzenie świata (woda, światło, kosmos), grzech pierworodny (drzewo, owoc, wąż), Wcielenie (Duch Święty spłodzący Maryję), Narodzenie Jezusa (żłóbek, gwiazda, symbole magów), symbole tytułów Chrystusa - Dobry Pasterz (laska, zagroda…), Droga do Ojca (wstępująca do nieba ścieżka), Żywa Woda (źródło), Światło świata (płomień promieniujący blask), Życie (winorośl i gałązki), Miłość (promieniste serce) - oraz Śmierć Odkupicielska Chrystusa (krzyż), Zmartwychwstanie Pańskie („przejście” ze śmierci do nowego życia), Zesłanie Ducha Świętego (Pentekostes, wybuch światła), oraz teraźniejsza obecność Chrystusa pośród nas przez Pismo Święte (Biblia, zapalone lampy Wiary), Eucharystię (chleb i wino, stół i biesiadnicy), a jako ukoronowanie całej historii zbawienia - Królestwo Niebieskie (ojcowskie przyjęcie Boga do swoich dzieci). Seria witraży kontynuuje się w Kaplicy: węzły symbolizujące związek Chrystusa z ludźmi i ludzi z Nim, kielich z Hostią symbolizującą Eucharystię, koszyk z chlebami nawiązujący do cudów Pana i Chleba Życia ukrytego w Eucharystii, Krismon albo monogram Jezusa Chrystusa — Początku i Końca wszechświata, krzyż w formie monstrancji, ryba zwieńczona greckim słowem ΙΧΘΥΣ (pięć liter stanowiących inicjały Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel, a które razem oznaczają rybę, stosowaną przez prześladowanych chrześcijan starożytnych jako znak rozpoznania), oraz kielich z Hostią przed namiotem, nawiązując do słów św. Jana (1,14): „A Słowo ciałem się stało i zamieszkało między nami.”

Pomiędzy dużymi oknami z witrażami w ścianach kościoła umieszczono stacje Drogi Krzyżowej, z oryginalnym dodatkiem piętnastej stacji Jezusa Zmartwychwstałego, wynurzającego się w całej chwale z grobu, obok którego dwóch rzymskich żołnierzy jest przerażonych tym wydarzeniem. Są to półpłaskorzeźby wykonane przez Talleres de Arte Granda z Madrytu, techniką repusowania na blasze mosiężnej imitującej rzeźbę drewna. Dzieła tego warsztatu, który został otwarty przez księdza Feliksa Grandę Buylla w 1891 roku i działa do dziś, cechują się pięknem rysunku, starannością wykonania oraz głębią myśli wyrażającą godność (poważność postaw bez przesadnej dramatyzacji), religijność (mówienie i nauczanie o Chrystusie, w tym przypadku Jego Męce), popularność (sztuka zrozumiała dla wszystkich) i symbolizm (każdy istotny element wiąże się z duchem sztuki średniowiecznej).

[Jezus Chrystus Zmartwychwstały jest centralną postacią w celebracjach z ołtarza głównego. Artysta Iturgáiz wzorował go na ikonie katolickiej zakonnicy z klasztoru benedyktynów Najświętszej Maryi Panny Kalwaryjskiej na Górze Oliwnej w Jerozolimie, z około 1977 roku. Autor, ten sam co witraże, zastosował technikę mozaiki wywodzącą się z wczesnochrześcijańskiego i bizantyjskiego rzemiosła, z wprowadzonymi zamierzonymi modyfikacjami. Postać jest frontalna, z widocznymi ranami i ramionami rozłożonymi na krzyżu o wydłużonych końcach, otoczona aureolą własnej postaci. Jezus jest żywy, z otwartym, krwawiącym sercem – symbolem oddania za zbawienie ludzi, a czerwona tunika modela została zastąpiona białą, symbolizującą Chrystusa triumfującego nad śmiercią, który świadomie odsłania ranę boku, aby pokazać Serce będące nazwą parafii. Przewaga barw ochrowych mozaiki jest ożywiana czerwonymi szkłami Murano, imitującymi krew płynącą z przebitego piersi, oraz złotym nimbem nad głową. Wczesnochrześcijańscy twórcy umieszczali mozaiki na ścianach, co zapobiegało deptaniu przedstawionych tam świętych obrazów.

Obok mozaiki, będącej emblematem parafii, centralnym elementem ołtarza głównego jest figura Matki Bożej Ofiarowania, ukazująca szczególny sposób przedstawienia Dzieciątka Jezus w ofiarowaniu przez Matkę dla ludzi. Jej Syn opuszcza jej kolana z rozłożonymi ramionami, wyrażając oddanie i zapowiadając przyszłe zbawienie ludzkości przez Wcielenie i Mękę, w dynamicznej, barokowej pozie. Maryja stoi na podstawie, lekko pochylona do przodu. Ubrana jest w prostą, beżową tunikę, będącą właściwym kolorem drewna, z lekkimi fałdami, z niebieskim płaszczem zapinanym przy szyi i głową okrytą welonem opadającym z tyłu na prawe ramię i częściowo zasłaniającym lewe, natomiast Dziecię ma skromną tunikę i biały welon. Rzeźbiarz José López Furió, pochodzący z Nawarry i Walencji, wykonał ją w 1984 roku z drewna sosnowego, stosując wielkie płaszczyzny syntetyczne, które stylizują kanon figury, której spokojny klasycyzm nie został zmieniony barwą - powierzchnia jest jedynie lekko polakierowana i pokryta dwoma kolorami (niebieskim i białym) minimalnie nałożonymi. Konserwacja powierzchni powierzone została pamplonańskiemu konserwatorowi Agustínowi Guillén Lópezowi.

W prezbiterium znajduje się prosta chrzcielnica z kamienia, autorstwa ludowego, z kielichem o okrągłym, żłobkowanym przekroju, w stylu gotyckim z wiejskiej parafii San Esteban de Janáriz, w gminie Lizoáin niedaleko Aoiz, z półkulistą podstawą na kwadratowej podstawie ozdobionej kulkami na rogach (trzon odbudowany), o wymiarach 100 x 76 cm, zgodnie z praktyką naszej diecezji odzyskiwania zabytkowych elementów sakralnych, które straciły pierwotne zastosowanie z powodu wyludnienia lub innych przyczyn. W 2018 tę chrzcielnicę przeniesiono do wejścia do kościoła, do specjalnie wykonanej kaplicy chrzcielnej, aby lepiej uwidocznić sakrament inicjacji wiary w Chrystusa nowo ochrzczonych. Ta praktyka diecezjalna tłumaczy też zawieszenie na bocznej ścianie kaplicy XVI-wiecznego wizerunku Madonny z Dzieciątkiem, o dawnym stylu romańskim, pochodzącego z kościoła San Pedro de la Rúa w Estelli, autor nieznany. Dziecię błogosławi prawą ręką, siedząc na lewym ramieniu matki. U jej stóp widoczny jest księżyc związany z Niepokalanym Poczęciem, nawiązujący do Apokalipsy św. Jana (12,1): „Wielki znak pojawił się na niebie: kobieta obleczona w słońce, a pod jej stopami księżyc i na głowie korona z dwunastu gwiazd”. Figura jest z drewna polichromowanego i złoconego, imitującego brokat stroju, którego rozbuchany styl zapowiada barok.

[W kaplicy znajduje się także piękny relikwiarz wykonany przez dekoratora sakralnego Pedro José Villalbę z Madrytu w pierwszej trzeciej XX wieku, z brązu w stylu neoromańskim, z inkrustacjami z kości słoniowej i polichromowaną emalią na drzwiczkach oraz zielonym marmurem kolumn i obramowań, strukturalnie przypominający romańską architekturę kościelną z dwoma arkadami na korynckich kolumnach o gładkich trzonach. Arkada zewnętrzna zdobiona jest trójkątami splecionymi, a jej zewnętrzna krawędź jest gładka; wewnętrzna ozdobiona jest ciągłymi motywami roślinnymi i ma diamentowy ornament na krawędzi. Drzwiczki relikwiarza mają relief z diamentowym wzorem i z dekoracją roślinną na krawędzi, wykonaną techniką cloisonné w dwóch odcieniach niebieskiego i ocre, z dziesięcioma rozproszonymi bronzowymi pąkami.

Na tle drzwiczek znajdują się kwiaty i łodygi w bogatym układzie wokół centralnego medalu z wizerunkiem Dobrego Pasterza symbolizującego Jezusa. Dekoracja roślinna otoczona jest od dołu gładkimi wstęgami, pozostawiając centralny otwór, z którego wypływa źródło, przy którym stoją dwa jelenie wykonane z kości słoniowej osadzonej w brązie (łoś po prawej, jeleń po lewej). Medalion ma eliptyczny kształt, otoczony girlandą liści, wewnątrz znajduje się emaliowana płytka z wizerunkiem Dobrego Pasterza – młodego, pięknego mężczyzny niosącego na ramionach baranka, z sakiewką na piersi i w prawej ręce wiązką kłosów i winogron oraz owcą u stóp. Całość wypełniona jest symbolami eucharystycznymi: „Źródło Żywej Wody”, do którego przychodzą jelenie (symbol ludzi) to Chrystus; kłosy i winogrona to substancja Eucharystii, a Chrystus, „Baranek Eucharystyczny” będący pokarmem dla wszystkich, jest jednocześnie Pasterzem wszystkich ludzi.

Wymiary to 47 cm wysokości i 38,5 cm szerokości. Jest osadzony w ścianie bocznej kaplicy kościoła. Darowany w 1997 roku przez Dama Katechiste Obra Social y Cultural Sopeña (OSCUS), która z powodów urbanistycznych przeniosła swoją siedzibę z dzielnicy San Juan do Iturrama, zamykając kaplicę dostępną wcześniej dla kultu.

Ikonografia religijna uzupełniona jest, oprócz procesyjnego krzyża, przez krucyfiks, który zwykle znajduje się w kaplicy Najświętszego Sakramentu. Są to wizerunki przedstawiające Chrystusa w agonii, o cierpiącym wyrazie. Jednak w okresie Bożego Narodzenia mamy radość ponownie całować Dzieciątka Jezus czule strzeżone przez naszą parafię oraz żłóbek, który przedstawia narodziny Zbawiciela w scenografii z perspektywą, pięknymi figurami, źródłem i efektami świetlnymi.

Artyści kościoła

Alfredo Díaz de Cerio Martínez de Espronceda

(Mendavia, 1941-Pamplona, 2008). Samouk, zainteresowany malarstwem od 1962 roku. Cztery lata później wyemigrował do Szwajcarii, gdzie pracował w firmie chemicznej (1966-1967). Podczas okazjonalnych podróży do krajów sąsiednich poznał dzieła Vermeera z Delft, Van Gogha, Kandinsky'ego, Kokoschki oraz niemieckiego malarstwa współczesnego. Poznał malarkę Margarethe Liebau Kornemann, autorkę ekspresjonistycznych tuszów. Jednak to ojciec benedyktyn Kunibert zorganizował mu pierwsze wystawy w Urzędzie Miasta Brilon (1971). Kunibert, który zapoznał go z dziełami Albrechta Dürera, jako pierwszy dostrzegł wielką siłę jego wewnętrznego świata, ujawnioną w dwóch kierunkach: poezji i ekspresywnej sile koloru. Pod koniec 1974 wrócił do Hiszpanii i przez dwa lata pracował w Saragossie dla firmy Muresa, specjalizującej się w okładzinach ceramicznych. Był asystentem rzeźbiarza Ángela Orensanza, który zainteresował go strukturą, przestrzenią i formą rzeźby. W tym czasie stworzył pierwsze zoomorficzne modele z gliny. Ostatecznie osiedlił się w Pampelunie w 1976 roku.

Alfredo Díaz de Cerio (Foto: Paco Ocaña)

Dobry znawca sztuki środkowoeuropejskiej, można powiedzieć, że w Niemczech ukształtowały się jego późniejsze style artystyczne: postimpresjonizm o żywych tonach i kubo-surrealizm pod wpływem Ernsta i Klee w latach 70.; surrealizm poprzez przedstawienie form organicznych w wizjonerskim stylu Dalí i Tanguy, włoskie konstrukcje metafizyczne, mocno abstrakcyjny ekspresjonizm z mistyczno-religijnym znaczeniem wyrażonym malarstwem w niskim reliefie, do którego w latach 80. dodawał nawet metale; intensywny realizm, zwiastowany już w jego wcześniejszym malarstwie metafizycznym, ale tym razem z wyraźnym odniesieniem do Antonio Lópeza w latach 90. Za pomocą gliny poszukiwał jedności z otoczeniem kosmicznym, ponownie sięgając w rzeźbie do form surrealistycznych i organicznych. Jego twórcza witalność skłoniła go do tworzenia także tuszów, akwareli i rysunków, interesując się ilustracją i plakatem. Opublikował pięć książek poetyckich i zdobył liczne nagrody w tej dziedzinie, takie jak „Luis Rosales” i „Vicente Aleixandre”. Jako malarz otrzymał złote medale w Rheinfelden (II Hiszpańska Wystawa Sztuki, 1972) i w Bazylei (1972). Zorganizował ponad pięćdziesiąt wystaw indywidualnych i równie wiele zbiorowych zarówno w Hiszpanii, jak i w Europie Środkowej. Spośród pierwszych wyróżniają się retrospektywne wystawy z 1994 roku w Muzeum Navarry oraz z 2007 roku w Galerii Uno2Tres, obie w Pampelunie.

Brat Domingo Iturgáiz Ciriza, O.P.

Domingo Iturgáiz O. P. (Foto: Orden de Santo Domingo)

(Villava, Navarra, 1932-2015). Doktor Archeologii Chrześcijańskiej na Papieskim Instytucie Watykańskim, był profesorem Historii Sztuki Chrześcijańskiej na Wydziale Teologii w Burgos, a w swojej działalności artystycznej wyróżniał się w sztuce mozaiki i witrażu, stosując ikonografię chrześcijańską. Spotkanie z dominikańskim architektem Francisco Coello de Portugal, autorem sanktuarium Matki Bożej Camino w León, dla którego wykonał ołtarz-mozaikę o powierzchni 96 m2 w jego Seminarium Wyższym i Niższym, umocniło jego powołanie artystyczne, gdzie było widoczne oddziaływanie błogosławionego Angelika (rysunek, pobożność religijna, kompozycja...) połączone z nastrojami powstałymi pod wpływem José María de Labra, malarza o muralistycznych zamiarach, dobrze zaznajomionego z rzemiosłem i zatroskanego misją społeczną sztuki.

W latach 50. dominikański ojciec José Manuel de Aguilar, założyciel Ruchu Sztuki Sakralnej, zainteresował go zagranicznymi czasopismami artystycznymi. Carlos Muñoz de Pablos przybliżył mu specjalizację witrażową. Zorganizował swoją pierwszą wystawę w madryckiej galerii Biosca, osiągając ogromny sukces wśród publiczności i krytyki. Najwybitniejsi krytycy pisali o jego twórczości, podkreślając jego starania o otwarcie nowych dróg dla klasycznej mozaiki, nadając jej plastyczną żywotność opartą na dynamicznej kompozycji i powściągliwej kolorystyce uzyskanej dzięki egzotycznym materiałom (rury brązowe, szkło płaskie, odpady kamieniarskie, marmur laminowany), które nadawały jego mozaikom „ekspresjonistyczny ton o romańskim rodowodzie”.

Zamówienia na mozaiki następowały w kolejnej dekadzie: Ukrzyżowani w Parafii Nuestra Señora de la Fuencisla (Madryt) i w Kaplicy Centrum Duchowości Towarzystwa Jezusowego w Loyoli oraz Zwiastowanie w Kaplicy Klasztoru Anunciata Dominikanek Monte Mario (Rzym). W latach 60. podjął się wykonania dużych powierzchni witraży, niektóre o skomplikowanym wzornictwie (Kościoły Nuestra Señora del Rosario de El Salvador i biskupi w Wenecji na Florydzie). Po przeniesieniu pracowni z Madrytu do Villava wykonał witraże dla parafii pampilońskich: Santa Vicenta María, Corpus Christi, Corazón de Jesús, a także dla parafii San Miguel Arcángel w Noain oraz, poza diecezją, dla kościoła Saint Dominic Church w Miami i Klasztoru Świętego Dominika w Caleruega, Burgos.

Od 1995 roku pogłębiał swoje badania sztuki religijnej, czego owocem były publikacje Iconografía de Santo Domingo de Guzmán, Santo Domingo de Pamplona, El crismón románico en Navarra, Museografía e iconografía de Santo Domingo de Guzmán oraz El Angélico, pintor de Santo Domingo de Guzmán.

Pod koniec życia odrodziło się jego zainteresowanie mozaiką, ale poprzez martwą naturę, pejzaż i portret, które tworzył dla domów prywatnych, korzystając już nie z tradycyjnych tessel, lecz z otoczaków morskich, których zadziwiające właściwości świetlne i kolorystyczne, zestawiane w dynamicznie komponowane lub skracane mozaiki, ukazywały sugestywną ekspresję i niezwykłą impresjonistyczną żywotność, na którą był zdolny. „Symbioza kamienia-materii ze duchem-formą ma dla mnie ostateczny rezultat w postaci wizualnej komunikacji odnowionego życia” – napisał w Ars Sacra.

José López Furió

José López Furió (Foto: Fondo López Blasco)

(Benimaclet, Walencja, 1930-Pampeluna, 1999). Uczeń ojca, snycerza José Lópeza Catalá, syn ogrodnika, który po wojnie domowej został marmurystą. Studiował Sztuki Piękne w Walencjańskiej Akademii San Carlos. Około 1960 roku przybył do Alsasua jako nauczyciel rysunku w Instytucie Pracy, a przez siedem lat, zanim przeniósł się na stałe do Pampeluny, wyrzeźbił trzy obrazy w swojej parafii – Serce Jezusa, La Milagrosa i św. Józef – które stały się jego wstępem do działalności artystycznej. Trzech kapłanów o wyraźnej wrażliwości: don Cipriano Lezáun, don Carmelo Velasco, wtedy rektor seminarium, oraz don José María Imízcoz, wpłynęli na pierwsze jego zamówienia od Diecezji. Jego artystyczna dojrzałość szybko nadeszła dzięki wsparciu innych osobistości, takich jak don José María Zunzunegui, profesor Seminarium w Vitorii, i przemysłowiec z Legazpii don Patricio Echeverría, co pozwoliło mu podjąć się profesjonalnych zleceń w Gipuzkoa.

Pomimo bycia artystą „weekendowym”, zajętym nauką rysunku technicznego i artystycznego w szkołach El Redín i San Miguel de Aralar oraz rodziną, zdołał wyrzeźbić nawet 300 figur, z czego 200 dla kościołów Navarry. Wymagało to wcześniejszych studiów biograficznych świętych, aby poznać ich charakter i przenieść cechy psychologiczne na dłonie figury, „bo one mówią wszystko o osobie”, jak sam mówił. Do jego najbardziej docenianych dzieł należą Matka Boża Milagrosa w Alsasua, Pietà Bractwa Rycerzy Ochotników Krzyża w Pampelunie, figury procesyjne w Cáseda, św. Józef Robotnik z M.M. Josefinas w dzielnicy La Magdalena w Pampelunie, św. Franciszek Ksawery z nowego pawilonu Seminarium Conciliar, Najświętsze Serce Jezusa z Klasztoru o tej samej nazwie przy ulicy Media Luna, Zbawiciel z Ibañety oraz Niepokalana z P.P. Reparadores w Puente la Reina. Wykonał także rzeźby uzupełniające braki po zaginionych obrazach (dla Klasztoru Leire i Santa María de Eunate) oraz pełne emocji reprodukcje, jak jedna z Chrystusa Świętego z Javier, która została wręczona Papieżowi Janowi Pawłowi II podczas jego wizyty w sanktuarium w 1982 roku, oraz inne kopie dla kościołów poza Navarrą, nawet poza Hiszpanią (Francja, Wenezuela, Ekwador...). W swoim rodzinnym mieście pozostawił także kilka wartościowych rzeźb (parafie San Antonio i San Vicente Mártir w Cullera).

Jego ulubioną ikonografią była Matka Boska z Dzieciątkiem oraz Ukrzyżowani, ale nie odrzucał też innych postaci jak Zbawiciel, Niepokalana, Święta Rodzina i Święci, zwłaszcza św. Franciszek Ksawery, ani figur procesyjnych, Drogi Krzyżowej, płaskorzeźb czy dioram. Wiele z tych dzieł miało wsparcie polichromistów, jak rodzina Guillén (Agustín i jego syn Roberto). W jego koncepcji obraz religijny powinien przekazywać niezbędną namaszczenie. Tak tłumaczy się czystość, dobroć i duchowość bijące z jego rzeźb.

Z punktu widzenia stylu, López Furió był rzeźbiarzem neofi guratywnym, ponieważ nie rezygnując z istotnej objętości romanskiej czy gotyckiej, nie odrzucając rytmu baroku ani nie zapominając kompozycyjnych schematów wielkich mistrzów, przyjmował formalną syntezę twórców nowoczesnych. W ramach klasycyzmu moja rzeźba jest uproszczona i stylizowana, ale w każdym przypadku szukam innowacji, a nie powtarzania się – podkreślał. Jego podziw był równomiernie podzielony między rzeźbiarzy José Capuz, Walencjanina podobnego do niego w przejściu od baroku do abstrakcji; Luisa Marco Péreza z Cuenca, za osiągnięcie wyostrzającego realizmu niemal ekspresjonistycznego, tendencji obecnej w jego sztuce świeckiej, którą zainaugurował w pampilońskiej Sali Sztuki „Conde de Rodezno” w 1968; oraz Francuza Auguste'a Rodina, jednego z ojców nowoczesnej rzeźby.

Najważniejsze daty w pierwszym etapie rozwoju parafii

24 kwietnia 1978. Mianowanie opiekuna przyszłej Parafii Serca Jezusa (don Agustín García Larragueta).

1 marca 1979. Dekret biskupi powołujący Parafię.

1 marca 1979. Mianowanie pierwszego proboszcza (don Agustín García Larragueta).

5 marca 1979. Pierwsza „Komunikacja parafialna do wiernych”.

11 marca 1979. Rozpoczęcie życia parafialnego: pierwsza Msza w kościele tymczasowym.

18 marca 1979. Pierwsze chrzciny w parafii.

25 marca 1979. Pierwszy „Dialog wspólnotowy o stylu parafii”.

11 kwietnia 1979. Pierwsza „Wspólnotowa celebracja sakramentu pokuty”.

14 kwietnia 1979. Pierwsza Wigilia Paschalna i pierwszy parafialny poczęstunek.

24 kwietnia 1979. Rozpoczęcie katechezy dla dzieci.

14 maja 1979. Pierwsza „Ankieta dotycząca stylu parafii”.

22 czerwca 1979. Pierwsze „Zebranie Parafialne”.

1 października 1979. Rozpoczęcie przygotowań „Grupy Katechetów”.

4 października 1979. Pierwsze posiedzenie Zarządu Parafii ds. Administracji.

5 października 1979. Rozpoczęcie działalności „Grupy Liturgicznej”.

3 listopada 1979. Rozpoczęcie spotkań rodziców dzieci z katechezy.

Grudzień 1979. Pierwszy numer Parafialnego Biuletynu Nuestra Parroquia.

14 października 1980. Rozpoczęcie „Spotkań biblijnych dla dorosłych”.

13 grudnia 1980. Rozpoczęcie „Dialogów młodzieżowych”.

29 marca 1983. Rozpoczęcie budowy kościoła parafialnego.

23 kwietnia 1983. „Pierwszy kamień” kościoła parafialnego.

11 marca 1984. Uroczyste otwarcie kościoła parafialnego.

8 grudnia 1984. Na ołtarzu umieszczono obraz „Matki Bożej Ofiarowania”.

29 października 1985. Rozpoczęcie pierwszej grupy „Katechumenatu parafialnego”.

11 kwietnia 1987. Rozpoczęcie działalności Grupy Skautów „Jairoi”.

30 września 1987. Rozpoczęcie działalności Grupy „Oidajai”.

11 marca 1988. Poświęcenie „Krzyża” na fasadzie.

26 października 1991. Pierwsza „Święcenia kapłańskie” w parafii (don José Javier Anaut Máinz).

Autor (po prawej) z don Agustínem García Larragueta w Villava, 2019

Słownik

Arquivolta

Każda z nałożonych na siebie arkad ułożonych w kształt lejka, które tworzą portal świątyni – lub w tym wypadku tabernakulum – w sztuce romańskiej i gotyckiej albo ich późniejszych kontynuacjach.

Sztuka barokowa

Styl artystyczny charakteryzujący się bogatą ornamentyką, dekoracyjnością, efekciarstwem, zastosowaniem iluzjonistycznych efektów optycznych, znaczeniem elementów zdumiewających i dramatyzmem, rozwijający się głównie w XVII i XVIII wieku.

Sztuka bizantyjska

Sztuka powstała na wschodniej Europie wokół miasta Bizancjum (dzisiejszy Konstantynopol), założonego przez cesarza Konstantyna w 330 roku, będąca efektem połączenia sztuk hellenistycznej, rzymskiej i wczesnochrześcijańskiej, na które dominująco oddziaływały gusta wschodnie, wywierając silny wpływ na średniowieczną kulturę zachodnią.

Sztuka neoromańska

Przetrwanie w XIX i pierwszej trzeciej XX wieku stylu architektonicznego o charakterze chrześcijańskim, który dominował w Europie między XI a częścią XIII wieku, reinterpretowanego z perspektywy teraźniejszości, cechującego się użyciem łuków półkolistych, sklepienia beczkowego i krzyżowego, wolnostojących kolumn oraz przypór pełniących rolę podstawowych elementów architektonicznych.

Sztuka metafizyczna

Włoski ruch artystyczny trwający od 1918 do 1921 roku, stworzony przez Giorgio de Chirico i Carlo Carrà, szczególnie związany z malarstwem, przedstawiający wizjonerski świat związany z nieświadomością, wykraczający poza rzeczywistość fizyczną.

Sztuka wczesnochrześcijańska

Pierwotne chrześcijaństwo do VI wieku, które na Wschodzie kontynuowało się po rozłamie Cesarstwa Rzymskiego w tzw. sztuce bizantyjskiej.

Kanon

Wzór lub prototyp, który gromadzi cechy uważane za idealne w danym gatunku, szczególnie odnoszący się do postaci ludzkiej, która posiada idealne proporcje.

Kapitel koryncki

Ma wygląd odwróconego dzwonu lub koszyka, z którego wystają liście akantu (rośliny o długich, kręconych i kolczastych liściach), których łodygi tworzą na czterech narożnikach coś w rodzaju wolut lub spiral (kaulikuli).

Cloisonné

Francuskie słowo określające technikę dekoracyjną, głównie miedzi, polegającą na wypalaniu szkliwa w szklistej postaci pomiędzy wypukłymi obrzeżami metalu, chociaż szkło to może być zastąpione kamieniami szlachetnymi, szkłem lub innymi materiałami wbudowanymi, tworzącymi wyraźne kontury.

Corten

Typ stali o wysokiej zawartości miedzi, chromu i niklu, dzięki czemu nabiera charakterystycznego czerwonawo-pomarańczowego koloru i jest odporny na korozję.

Kryzmon

Symbol zawierający dwie pierwsze litery słowa «Chrystus» w języku greckim oraz czasami greckie litery Alfa i Omega związane z następującym zdaniem z Apokalipsy św. Jana (22,13) dotyczącym Pana: «Ja jestem Alfa i Omega, Pierwszy i Ostatni, Początek i Koniec».

Krzyż potężny

Krzyż posiadający małe poprzeczne belki prostopadle do osi na czterech końcach.

Kubizm-surrealizm

Określona faza rozwojowa, w której doświadczenia kubizmu i surrealizmu połączyły się w bardzo charakterystyczny styl będący mieszanką racjonalnego (geometrycznego) i podświadomego (irracjonalnego), co można przypisać niektórym momentom rozwoju malarstwa Picassa, Matty i innych twórców, zwłaszcza dadaistów.

Estofado

Technika stosowana przez złotników polegająca na zdzieraniu końcówką rylca (szpikulca specjalnie przeznaczonego) nakładanego koloru na złoconym drewnie, tworząc paski lub linie, aby próbować imitować bogactwo tkanin.

Ekspresjonizm

Szkoła i tendencja estetyczna, która, reagując przeciwko impresjonizmowi, propaguje intensywność szczerego wyrazu, nawet kosztem formalnej równowagi.

Ekspresjonizm abstrakcyjny

Współczesny ruch malarski w ramach abstrakcji, a konkretnie tendencji informalistycznych i materii po II wojnie światowej. Powstał w latach 40. XX wieku w Stanach Zjednoczonych i rozprzestrzenił się po kilku dekadach na cały świat, rozszerzając się także na rzeźbę.

Ikona

Dzieło sztuki religijnej chrześcijaństwa wschodniego przedstawiające Jezusa, Maryję, świętych, aniołów lub wydarzenia biblijne, zwykle malowana na drewnianej desce, ale może być wykonana z metalu, rzeźbiona w kamieniu, haftowana, wykonana mozaiką, repusowaniem itp., charakteryzuje się płaskością i użyciem koloru.

Ikonografia

Opis tematu lub przedstawionego motywu w dziełach sztuki, a także jego symboliki i atrybutów rozpoznających przedstawiane postacie.

Impresjonizm

Nurt malarski z XIX wieku, który przedstawia motyw i jego chromatyczny wygląd zgodnie z wrażeniem, jakie światło wywiera na wzrok artysty, a nie zgodnie z przypuszczalną obiektywną rzeczywistością. Jego głównym przedstawicielem był Francuz Claude Monet.

Nefa-figuracja

Lub neofiguracja ekspresjonistyczna, ruch artystyczny drugiej połowy XX wieku, charakteryzujący się powrotem do malarstwa figuratywnego w opozycji do abstrakcji, choć malarze traktują temat w sposób nieformalny i ekspresjonistyczny. Powstał jako reakcja na sztukę abstrakcyjną po II wojnie światowej, szczególnie w latach 50. i 60.

Nimbus

Aureola wokół głów świętych postaci. W chrześcijaństwie symbolizuje boskie światło docierające do rozumu człowieka, które roztacza wokół siebie.

Polichromia

Z wieloma kolorami.

Postimpresjonizm

Termin używany do określenia stylów malarskich z końca XIX i początku XX wieku następujących po impresjonizmie, które nadal używały żywych kolorów, widocznych pociągnięć pędzla i tematów życia codziennego, podobnie jak impresjoniści, ale starały się wnieść więcej emocji i wyrazu oraz bardziej subiektywną wizję świata. Przedstawicielami byli Cézanne, Van Gogh i Gauguin.

Racjonalizm architektoniczny

Kierunek powstały w Europie po wyniszczających skutkach I wojny światowej oraz znużeniu bogatą ornamentyką poprzedniego Modernizmu, skupiający zainteresowanie na nowej estetyce opartej na użyciu nowych materiałów budowlanych (stal, beton, szkło), realizujący koncepcje takie jak struktura i funkcja na usługach działalności człowieka, projektując formy geometryczne pod kątem prostym w ramach dynamicznego rozumienia przestrzeni architektonicznej.

Repusowanie

Technika rzemieślnicza polegająca na obróbce arkuszy metalu, skóry lub innych plastycznych materiałów w celu uzyskania ornamentu w reliefie.

Romanizm

Kierunek malarski i rzeźbiarski manieryzmu europejskiego, w którym naśladowano styl artystów włoskich pracujących w Rzymie podczas dojrzałego renesansu, głównie Rafaela i Michała Anioła.

Suprematyzm

Awangardowy ruch artystyczny skoncentrowany na podstawowych formach geometrycznych (w szczególności kwadrat i koło), który powstał w Rosji w latach 1915-1916 pod kierownictwem Kazimira Malewicza.

Surrealizm

Ruch o literackim pochodzeniu i szerokim zasięgu artystycznym, którego pierwszy manifest stworzył André Breton w 1924 roku; próbujący przekroczyć rzeczywistość, pobudzając automatyzm psychiczny, wyobraźnię i irracjonalność.

Intarsja

Dzieło wykonane z fragmentów różnych materiałów, które są wmontowywane w całość tworząc przedstawienie.

Veladura

Technika polegająca na nakładaniu bardzo cienkich warstw farby na powierzchnię tak, aby przezroczyste były warstwy dolne pod górnymi, mieszając efekt kolorystyczny obu.

Bibliografia

ALIENDE RODRÍGUEZ, Jorge. Religijna rzeźba José Lópeza Furió (1930-1999) w mieście Pamplona. Praca dyplomowa z historii. Pamplona, Uniwersytet Nawarry, 2014. Tekst niepublikowany.

IDEM. „Rzeźba Lópeza Furió poza Nawarrą”, Príncipe de Viana, Rok nr 76, Nr 262, 2015 (Numer poświęcony: VIII Ogólny Kongres Historii Nawarry: Komunikaty. Historia nowożytna. Historia współczesna. Historia sztuki i dziedzictwo. Tom II), s. 929-940

DOMEÑO MARTÍNEZ DE MORENTIN, Asunción. „Sztuka ludowa”, w GARCÍA GAÍNZA, M. C. Sztuka w Navarrze. Pamplona, Diario de Navarra, 1994, tom 2, s. 626-631.

EQUIZA, Jesús. „Urbanistyka i parafie w Pamplonie i okolicy”, w Vasconia: zeszyty historii i geografii, nr 29, s. 47-65. Donostia-San Sebastián, Eusko Ikaskuntza, 1999.

[GARCÍA LARRAGUETA, Agustín]. Nasza Parafia, Biuletyn Parafii Serca Jezusowego w Pamplonie, nr 84, czerwiec 1999.

I informacje przekazane autorowi 26 sierpnia 2019.

HALL, James. Słownik tematów i symboli artystycznych. Madryt, Alianza Editorial, 2003. Dwa tomy.

VALLE, Eusebio. „Mozaiki o. Domingo Iturgaiz”. Lokalizator: http://www.dominicoshispania.org/mosaicos-de-fr-domingo-iturgaiz/ Aktualizacja: 26/12/2003. Dostęp: 15/05/2015.

RÓŻNI AUTORZY. Przewodnik po rzeźbie ulicznej w Pamplonie. Pamplona, Ratusz Pamplony, 2009 (również na http://esculturas.pamplona.es)

WIKIPEDIA. Félix Granda. Lokalizator: http://es.wikipedia.org/wiki/Félix_Granda. Aktualizacja: 11/03/2015. Dostęp: 15/05/2015.

Diario de Navarra z 23 marca 1983, s. 13, Diario 2.

Navarra Hoy z 12 marca 1984, s. 5.

I publikacje autora.

Kategoria: Historia sztuki | Tagi: Agustín García Larragueta, Agustín Guillén López, Alfredo Díaz de Cerio, Współczesna sztuka nawarska, Domingo Iturgáiz Ciriza, Félix Granda Buylla, Jesús Recalde Alzórriz, José López Furió, Miguel Tomás Arrarás Urdániz, Pedro José Villalba, Warsztaty Sztuki Granda, Virgen del Ofrecimiento.